From Sterwiki

thumb|right|220px|Diplodocus replica in het Londens Natuurhistorisch Museum
De Dinosaurussen of Dinosauriërs (de wetenschappelijke benaming) vormen een belangrijke diergroep uit het Mesozoïcum. Tot deze groep, die dominant werd op het eind van het Trias en tijdens het Jura en Krijt de heersende groep landdieren vormde, behoren vermoedelijk de grootste landdieren die ooit geleefd hebben. Traditioneel werden ze als een orde (of een aantal orden) binnen de klasse van de reptielen gezien, tegenwoordig worden ze soms als een afzonderlijke klasse beschouwd, maar meestal als een rangloze groep die meestal ook de vogels omvat, binnen de grotere groep der reptielen, en die gedefinieerd wordt als alle afstammelingen van de laatste gemeenschappelijke voorouder van Iguanodon en Megalosaurus (die deze eer te beurt valt omdat ze toevallig de twee als eerste beschreven dinosauriërs zijn).

Geschiedenis

Tijdens het Trias, 250 tot 210 miljoen jaar geleden, vormden alle continenten tezamen het oercontinent Pangea. Uit reptielen van de groep der Archosauria (waartoe tegenwoordig alleen nog de krokodillen en de vogels behoren) ontstonden de eerste dinosauriërs. Die stamden af van kleine jagers die zich op vier poten voortbewogen. De poten stonden recht onder het lichaam in plaats van ernaast, zoals bij vroegere reptielen. Later ontstonden roofdieren die op twee poten rondrenden.

De dinosauriërs splitsen zich al vroeg (op z'n laatst midden-Trias) in twee takken, de Saurischia en de Ornithischia. De Saurischia leefden van het Trias tot het Krijt. Zij leefden allen op het land. De groep bestond uit twee onderverdelingen: de Theropoden - die waren overwegend vleeseters - en de Sauropodomorpha, planteneters, waaronder de bekende reuzenvormen met lange nekken. Als groep zijn de Saurischia te herkennen aan (en genoemd naar) de driestralige organisatie van het bekken, waarin het schaambeen naar voren is gericht: de 'hagedis-heup'. Dit is overigens een oorspronkelijke eigenschap van alle reptielen, een zogenaamde 'plesiomorfie', die dus niet direct gebruikt kan worden om de groep Saurischia af te palen. De Ornithischia leefden vanaf het Boven-Trias tot het Boven-Krijt. Het waren op het land levende, plantenetende reptielen. Zij bezitten een afgeleide vierstralige organisatie van het bekken, waarin het schaambeen een naar voren gericht uitsteeksel bezit, maar verder naar achter gericht is: de 'vogel-heup'. Zo'n nieuwe eigenschap, een zogenaamde 'apomorfie', kan wél gebruikt worden om een groep te onderscheiden. Overigens is het ondanks de naamgeving zo dat de vogels vrijwel zeker tot de Saurischia behoren.

De splitsing van Sauropodomorpha en Theropoden viel waarschijnlijk in het late Trias. Tijdens de Jura, 210 tot 140 miljoen jaar geleden, begon Pangea uit elkaar te vallen. Via landtongen konden dieren eerst nog wel van de ene naar de andere plaats trekken. Tijdens het Krijt, 140 tot 65 miljoen jaar geleden, waren alle continenten uit elkaar gevallen. Zuid-Amerika kwam geïsoleerd te liggen, zodat daar hele nieuwe, opmerkelijke soorten ontstonden, zoals b.v. Giganotosaurus, een theropode die nog iets groter was dan de beruchte Tyrannosaurus uit Noord-Amerika en de Argentinosaurus, een gigantische sauropode. Hetzelfde deed zich voor in Afrika en India (toen nog een apart continent). Natuurlijk lijken deze nieuwe vondsten alleen dáárom vreemd omdat we toevallig de soorten uit Noord-Amerika eerder hebben leren kennen.

Uitsterven

Het staat vast dat de dinosauriërs vrij abrupt van de aardbodem verdwenen en wel tijdens de overgangsperiode van het Krijt (140 tot 65 miljoen jaar geleden) en het Tertiair (65 tot 2 miljoen jaar). De meest gangbare theorie is dat 65 miljoen jaar geleden een grote meteoriet insloeg bij Mexico (de inslagkrater is de zgn. Chicxulubkrater). Hierdoor ontstond een enorme stofwolk die het klimaat ernstig ontregelde. Het zonlicht werd jarenlang tegengehouden waardoor het ijskoud werd en de meeste levende wezens uitstierven. Het bewijs hiervoor zou de wereldwijde aanwezigheid zijn van een laagje iridium) op de Krijt-Tertiairgrens. Iridium is een zeldzaam element op aarde, maar komt in de rest van ons zonnestelsel veel voor. Sommige kleinere dieren zoals insecten en zoogdieren (en een deel van de vogels) overleefden de ramp wel, waardoor zij de ruimte kregen om zich verder te ontwikkelen.

Overigens is de meteorietinslag zelf weliswaar algemeen aanvaard, maar niet alle paleontologen zijn het er over eens dat dit ook de oorzaak van het uitsterven van de dinosauriërs (en diverse andere groepen, meest bekend zijn de ammonieten en de Pterosauria) was. Vele wetenschappers vermoeden dit, maar anderen zijn van mening dat de grote uitsterving kort vóór de inslag had plaatsgevonden. Zij geven een klimaatverandering, bijvoorbeeld als gevolg van de sterk toegenomen vulkanische activiteit, als meest waarschijnlijke oorzaak aan. Een derde mogelijkheid is dat beide factoren een rol hebben gespeeld, en dat de meteorietinslag juist zo vernietigend kon zijn omdat het ecosysteem in de voorgaande paar miljoen jaar al verarmd was.

Verreweg de meeste paleontologen nemen sinds het midden van de jaren negentig aan dat vogels dinosauriërs zijn ('ervan afstammen'). Als dat inderdaad waar is, zijn de dinosauriërs eigenlijk helemaal niet uitgestorven. Er zijn tegenwoordig ongeveer twee maal zoveel soorten vogels als zoogdieren.

Ontdekkingsgeschiedenis

De eerste dinosauriërs werden ontdekt in de jaren '20 van de 19e eeuw, in Engeland. Het waren Iguanodon, waarvan in 1822 een tand werd ontdekt, maar die pas in 1825 werd beschreven door Mantell, en Megalosaurus, ontdekt in 1824 (beschreven door Buckland). In 1841 werd het de anatoom Richard Owen duidelijk dat het hier een aparte diergroep betrof, die hij in 1842 de Dinosauria doopte, naar het Griekse 'deinos', hier in de betekenis van 'geducht' en 'sauros': letterlijk 'hagedis', maar hier in de betekenis van 'reptiel'.

Rond 1880 werd in de Verenigde Staten verwoed naar skeletten van dinosauriërs gezocht. Twee rivaliserende wetenschappers, Edward Drinker Cope en Othniel Charles Marsh, probeerden elk zoveel mogelijk dinosauriërs te verkrijgen, te benoemen en te beschrijven. Maar ook elders in de wereld werden dinosauriërs gevonden. Zeer bekend is de vondst van een aantal complete Iguanodon-skeletten in een kolenmijn in het Belgische Bernissart in 1878. Deze zijn nu te bewonderen in het natuurhistorisch museum van Brussel. In 1887 gebruikte Harry Govier Seely de structuur van het bekken om de dinosauriërs in Saurischia en de Ornithischia onder te verdelen.

Terwijl ze in het begin van de twintigste eeuw nog in het middelpunt van de belangstelling stonden, ebde de professionele interesse in het midden van die eeuw snel weg. Dinosauriërs werden nu als grote, logge, onderontwikkelde en in ieder geval koudbloedige wezens gezien. Pas in de jaren '60 kwam daarin verandering, door de vondst van Deinonychus. De Amerikaanse paleontoloog Robert Bakker verkondigde in 1972 de theorie dat dinosauriërs warmbloedig waren, en zeker vrij actieve wezens; dat laatste wordt nu tamelijk algemeen aanvaard. Zijn toenmalige medewerker, de paleontoloog en beeldend kunstenaar Gregory S. Paul gaf ze een bij die theorie passend nieuw uiterlijk dat door latere tekenaars meestal overgenomen werd. Ook de meteoortheorie uit 1979 voor het einde van de dinosauriërs, de ontdekking door de (toen nog) amateurpaleontoloog Jack Horner van Maiasaura, die klaarblijkelijk broedzorg kende, en Spielbergs film Jurassic Park uit 1993 brachten de dinosauriërs opnieuw in de belangstelling, en beïnvloedden de ideeën die over ze leefden sterk.

Externe link

• dinosaurus.net (http://www.dinosaurus.net)
  

Zie ook

• Lijst van dinosaurussen
  
• Classificatie van de dinosauriërs
  

categorie:Uitgestorven dier
Categorie:Dinosaurus

Template:Commons

bg:Динозаври
ca:Dinosaure
cy:Deinosor
da:Dinosaurus
de:Dinosaurier
en:Dinosaur
eo:Dinosaŭro
es:Dinosaurio
fi:Hirmuliskot
fr:Dinosaure
he:דינוזאורים
it:Dinosauro
ja:恐竜
ms:Dinosaur
nb:Dinosaurus
nn:Dinosaurus
pl:Dinozaury
pt:Dinossauro
ru:Динозавры
simple:Dinosaur
sv:Dinosaurier
th:ไดโนเสาร์
uk:Динозавр
zh:恐龙